Đưa sách Việt ra khơi

Như chúng ta đã biết, con đường phát hành sách vẫn còn là con đường một chiều của sách ngoại tiến vào Việt Nam. Ngôn ngữ là một rào cản lớn. Đa số tác giả không có xu hướng đầu tư vào việc dịch các bản thảo của mình một cách chuyên nghiệp sang ngôn ngữ khác. Ngoài ra, các rào cản phải kể đến là thị trường, công tác quảng bá, điều luật… và thậm chí là nỗi sợ hãi – sự thiếu tự tin hay nghi ngờ rằng độc giả quốc tế sẽ không quan tâm đến tác phẩm của mình nên không chủ động tiếp cận các nhà xuất bản quốc tế. Về phía các đơn vị xuất bản, họ đều là doanh nghiệp cần kiếm được lợi nhuận từ việc bán sách nên khi mua bản thảo từ nước ngoài, họ càng phải thận trọng. Nhưng nói như thế không có nghĩa rằng tác giả Việt không có cơ hội vươn ra thế giới.

SÁCH DU LỊCH CŨNG ĐI DU LỊCH

Từng được độc giả Việt Nam yêu mến với quyển sách “Bước qua thành phố lạ”, tác giả Nguyễn Huy Tâm tiếp tục chinh phục độc giả quốc tế bằng quyển sách “Through Asia: A whisper from the East” (tạm dịch: Đi khắp châu Á: Lời thì thầm từ phương Đông) nằm trong danh mục sách bán chạy nhất trên Amazon về mảng sách du lịch châu Á.

Huy Tâm chia sẻ về những khó khăn trên hành trình xuất bản sách vào năm 2020: “Đầu tiên, phải có một bản thảo hoàn thiện. Kế đến, việc chuyển thể tiếng Việt sang tiếng Anh làm sao vẫn giữ được hồn cốt của ngôn ngữ. Sau đó là công tác dàn trang, làm bìa và đóng gói chỉnh chu trước khi tìm nơi để gửi đi. Tôi muốn các nhà xuất bản, dù có tiếp nhận bản thảo của tôi hay không thì họ cũng phải nhìn ra sự chỉn chu của một người Việt Nam. Hành trình sau đó là hàng chục emails được gửi đến các nhà xuất bản ở Mỹ, Canada và Anh. Tôi phải làm một việc rất quan trọng: Chứng minh bản thảo của mình có giá trị để thuyết phục họ. Rồi cả những đêm thức trắng để làm việc cùng các đối tác trái múi giờ, rất nhiều văn bản được ký theo luật xuất bản quốc tế về bản quyền, thuế và những chỉnh sửa trong bản thảo”.

Là một người yêu thích du lịch, Tâm từng đặt chân đến nhiều quốc gia khắp các châu lục. Theo cảm nhận của anh, sự tiện nghi của các đô thị đã làm cho chúng ta mai một nhiều kỹ năng. Chỉ đến khi một mình băng qua đàn thú ở các safari của Kenya, những đêm tối đi ngang khu vô gia cư ở thành phố Mexico hay leo lên đỉnh núi tuyết trắng ở Iran, anh mới cảm thấy mình đang được sống. Một cuộc sống mà ở đó có đầy đủ các trải nghiệm, có một đôi mắt để thấu cảm với sự đa dạng của thế giới và một trái tim không còn giới hạn. Thể loại sách du ký là một “bảng tổng kết” giúp Tâm giữ hoài sự ngây thơ với những cung đường, những thành phố, những con người từng gặp.

Thành công đầu tiên của “Through Asia” là vượt qua khỏi biên giới Việt Nam. Thành công thứ hai là việc chàng trai trẻ ấp ôm đầy hoài bão đã dám tự mình mở ra một con đường và chinh phục con đường ấy. Theo quan sát của anh, các đầu sách của tác giả thuần Việt ở Mỹ, Châu Âu hay Canada vô cùng hạn chế, chủ yếu là sách của những tác giả Việt Kiều xuất bản trực tiếp ở nước ngoài. Tâm không mở con đường này vì bản thân, mà luôn mong rằng sẽ gặp nhiều “bạn đồng hành” trên con đường đưa sách của tác giả Việt ra thế giới.

ĐÓNG THUYỀN, RA KHƠI

Qua câu chuyện về “Through Asia: A whisper from the East”, chúng ta có thể dễ dàng nhận ra ở thị trường sách nước ngoài, chủ đề du ký không còn mới mẻ. Điểm khác biệt làm nên giá trị của quyển sách chính là tác giả đã mượn các thành phố để nói về hành trình trưởng thành, những giá trị lĩnh hội được, cũng như góc nhìn của một người con Châu Á nhìn về quê hương của mình.

Đồng quan điểm với tác giả Huy Tâm, Thảo Ly – Quản lý thương hiệu Skybooks cho rằng: “Tác phẩm cần có những dấu ấn riêng. Ví dụ, trong ngành xuất bản, các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp với những dấu ấn của xã hội Việt Nam đương đại hay lối hành văn trong sáng, ngây thơ trong tác phẩm ‘Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ’ của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần đã nhận được sự quan tâm của độc giả cả trong và ngoài nước. Gần đây nhất, tác phẩm sách tranh Sideworld của họa sĩ Nachi do Skybooks phát hành cũng được độc giả Ý rất yêu mến”.

Michael Arnold – CEO công ty xuất bản Metro Writers nhận định hiện tại là thời điểm rất tốt để xuất bản sách của tác giả Việt Nam ở nước ngoài vì độc giả quốc tế bị cuốn hút bởi những câu chuyện kỳ lạ và thú vị về những nền văn hóa mà họ chưa hề quen thuộc. Hầu hết độc giả tại các nền văn hoá khác đều đã nghe nói đến Việt Nam từ khi còn nhỏ và rất tò mò muốn biết chuyện gì đã xảy ra ở đây kể từ sau chiến tranh. Chỉ cần tác giả Việt Nam có thể điều hướng quá trình xuất bản và làm việc với những đối tác phù hợp, họ sẽ có nhiều cơ hội được xuất bản bởi nhà xuất bản nước ngoài như từng nhà văn từ bất kỳ quốc gia nào khác.

Bàn về thị hiếu, Thảo Ly cho rằng do chung bản sắc văn hóa nên thị trường châu Á có nhiều nét tương đồng với thị trường Việt Nam cả về mặt nội dung lẫn hình thức; thị trường châu Âu cởi mở nên các nội dung cũng rất đa dạng và được những độc giả riêng biệt đón nhận. Muốn đưa các tác phẩm ra nước ngoài, chúng ta cần tìm hiểu nhiều hơn về thị trường quốc tế, có tư duy đổi mới, sáng tạo hơn. Văn hóa đọc cũng cần được nâng cao để tác giả cũng như đơn vị phát hành sách có đủ tiềm lực để làm bệ phóng cho những tác phẩm hay, có giá trị vươn ra thế giới. Ngoài ra, trong thời đại 4.0 này tác giả cũng hoàn toàn có thể xây dựng cho mình một thương hiệu cá nhân không chỉ trong nước mà còn là nước ngoài.

Từ ngày thành lập đến nay, Metro Writers đã giúp các tác giả Việt Nam đạt được mục tiêu phân phối quốc tế trên các nền tảng hiệu sách trực tuyến bằng cách sử dụng công nghệ in theo yêu cầu (Print-on-Demand technology), cho phép mọi người in sách ở bất kỳ đâu trên thế giới mà không cần đầu tư chi phí in ấn. Điều này khác với việc tiếp cận các doanh nghiệp xuất bản quốc tế và yêu cầu họ đầu tư tiền vào việc in ấn, phân phối và tiếp thị sách. Có thể nói, đây là một bước quan trọng để ít nhất đưa sách Việt Nam “ra khơi”.

THẾ GIỚI RỘNG LỚN VÀ VÔ CÙNG RỘNG MỞ

Một trường hợp minh chứng cho “kỳ tích đến từ nỗ lực” phải nhắc đến chính là Quân Võ – CEO công ty IMP marketing, tác giả quyển sách bán chạy nhất trên nền tảng Amazon “Profit-Driven Digital Marketing” năm 2024, cũng chính là phiên bản tiếng Anh của quyển sách bán chạy ở Việt Nam xuất bản trước đó với tựa đề “Digital marketing cho nhà quản lý”. Bằng kiến thức và kinh nghiệm lâu năm trong lĩnh vực digital marketing, Quân và đội ngũ của mình đã nghiên cứu sâu, thử nghiệm các phương án để có thể đạt được kết quả như mong đợi.

Có ba lý do chính thúc đẩy Quân xuất bản sách trên Amazon: thứ nhất, đó là nền tảng dẫn đầu khi nhắc đến sách quốc tế; thứ hai, nền tảng giúp tăng độ phủ cho sách; thứ ba, Amazon không chỉ là một nền tảng độc lập mà còn là một hệ sinh thái với thao tác đơn giản và nhiều sự hỗ trợ. Ví dụ, khi tác giả muốn làm phiên bản sách nói, Amazon sẽ giúp kết nối với những “giọng đọc” giúp tác giả chọn lựa người cộng tác một cách dễ dàng.

Đương nhiên, xuất bản sách trên nền tảng Amazon không khó, nhưng để có thể thành công đạt danh hiệu “bán chạy nhất” (#1 best selling) trong vòng một tháng đầu tiên đòi hỏi rất nhiều nỗ lực. Cụ thể, bước nghiên cứu thị trường vô cùng quan trọng. Khi viết quyển sách tiếng Việt, Quân đã mất hai năm để nghiên cứu về sách marketing trong nước và thế giới để có thể “mở lối đi riêng”.

Quân nhận thấy, hầu hết sách về digital marketing đều hướng dẫn sử dụng nền tảng dành cho các bạn làm trực tiếp công việc đó, tuy nhiên, thuật toán thay đổi mỗi ngày nên nội dung này dễ lỗi thời. Sau khi cân nhắc, anh quyết định viết quyển sách digital marketing có giá trị bền vững hướng đến các nhà quản lý, giám đốc, chủ doanh nghiệp. Trong lúc viết quyển sách tiếng Việt, Quân đã luôn mang theo ý nghĩ một ngày nào đó quyển sách sẽ “ra khơi”. Do đó, nội dung sách không thuần Việt để lúc dịch sang bản tiếng Anh, không cần chỉnh sửa quá nhiều. Có thể nói, chìa khoá thành công lớn nhất là bản thân cuốn sách đó.

Đến lúc thực sự đưa sách “ra khơi”, Quân cùng đội ngũ nghiên cứu kỹ lưỡng về tên sách, câu dẫn, bìa, thiết kế, giá thành sao cho phù hợp với thị trường quốc tế. Và dĩ nhiên, vì không thể sử dụng lợi thế thương hiệu cá nhân hay mạng lưới xã hội như ở Việt Nam, anh và đội ngũ đã phải thử nghiệm rất nhiều chiến lược quảng cáo để chọn xem chiến lược nào tiết kiệm nhất và mang lại hiệu quả tối nhất. Cả nhóm đã học tất cả các khoá về marketing sách ở Udemy, tìm cộng sự giỏi là freelancer trên nền tảng online quốc tế để thuê họ đọc bản thảo và góp ý để điều chỉnh cho phù hợp với thị trường quốc tế, xây dựng thương hiệu cá nhân qua LinkedIn… Chìa khoá thành công thứ hai, theo Quân, chính là sự quyết liệt và linh động.

Khi được hỏi rằng liệu có thể áp dụng công thức thành công của Quân lên các dự án sách khác hay không, Quân khẳng định: “Chỉ cần làm đúng ngay từ khâu lên kế hoạch viết sách (như đã chia sẻ) sau đó áp dụng các chiến lược phù hợp. Tuy nhiên, chiến lược marketing nào cũng chỉ để đạt kết quả trong thời gian ngắn. Các tác giả cần hướng đến giá trị bền vững – tức là bản thân quyển sách phải tự sống và tự lan toả được mà không cần truyền thông”.

Tin rằng, thế giới này rộng lớn, nhưng vô cùng rộng mở, sẽ luôn có chỗ đứng cho những ai đủ nhiệt huyết, cố gắng và kiên định. Nếu không chọn lối đi này, chúng ta hoàn toàn có thể chọn rẽ sang hướng khác. Câu chuyện mang sách tranh thiếu nhi ra thế giới của Nguyễn Hữu Quỳnh Hương – người sáng lập công ty xuất bản Slowbooks, tác giả quyển sách tranh thơ “Chầm chậm như nước” (họa sĩ Tiny Pochi đồng sáng tác) là minh chứng cho việc một tác giả độc lập có thể chọn xuất bản sách ra thị trường quốc tế như một sự nghiệp để theo đuổi. Qua lời kể của Hương, từ bé, Hương đã ấp ủ ước mơ trở thành tác giả sách. Chiến lược của Hương khi xuất bản lần đầu tại Việt Nam là luôn xuất bản hai ngôn ngữ Việt và Anh, để có thể đem giới thiệu đến bạn đọc quốc tế.

Lý do Hương đặt tâm huyết vào dòng sách tranh thiếu nhi vì Hương chắc chắn rằng sách thiếu nhi mang ta rời xa thế giới thực tại, giải phóng những suy nghĩ bị mắc kẹt và giúp ta nhìn thấy thế giới thông qua một lăng kính đặc biệt. Thể loại sách tranh vốn không có biên giới. Tuy nhiên, hành trình đưa sách “ra khơi” đòi hỏi rất nhiều tâm lực và trí lực của toàn bộ đội ngũ. Hiện tại, ở Việt Nam, người làm “họa sĩ minh họa” thì nhiều nhưng người thực sự nghiên cứu và sống toàn thời gian như một “người sáng tác sách tranh” thật sự rất ít. Sự hiểu chúng về thể loại sách tranh tại Việt Nam vẫn còn chưa đồng nhất. Thế nên, khi các tác phẩm được phát hành trong nước ra thị trường sách tranh đã rất phát triển ở nước ngoài, họa sĩ – tác giả Việt Nam không chinh phục được thẩm mỹ và tư duy của bạn bè quốc tế.

Năm 2023, bộ sách “Hít hà mùi đất nước” được chọn là một trong những tác phẩm được giới thiệu trong triển lãm Asian Festival of Children’s Content 2023, mở ra nhiều cơ hội cho cô gái trẻ học hỏi và theo đuổi ước mơ. Cùng năm đó, Hương và SlowCircle – mạng lưới nghệ sĩ của Slowbooks đã tổ chức thành công “Trại sáng tác” cho tác giả và họa sĩ minh họa sách tranh. Từ đây, một số tác phẩm cũng được đem đi giới thiệu bạn bè Hàn Quốc trong một triển lãm vào tháng 1/2024.

Trong năm 2024, Hương và mạng lưới SlowCircle cũng đang chuẩn bị cho dự án Slow Study Tour – Chuyến đi học tập về sách tranh thiếu nhi tại các quốc gia khác nhau. Trong buổi đọc sách và sự kiện ở Chiang Mai, Thái Lan, Hương đã rất ngạc nhiên vì người tham gia toàn là Tiến sĩ Văn học/Nghệ thuật và Nhà giáo dục có tiếng tham dự. Hương còn nhận lời mời làm diễn giả cho các lễ hội về sách thiếu nhi tại Ấn Độ. Những buổi giao lưu đều diễn ra suôn sẻ. Cách độc giả tại các quốc gia khác nhau đón nhận sách giúp Hương nhận ra dù khác nhau về văn hóa, cảm xúc ẩn trong mỗi tác phẩm luôn có thể cất lời.

Trong phạm vi bài viết này, một vài góc nhìn khác nhau từ người trong ngành xuất bản và người đã thành công đưa sách tiếp cận độc giả quốc tế tuy sâu sắc nhưng cũng giống như những dòng chảy nhỏ và chưa thể hiện đa sắc bối cảnh rộng lớn của ngành. Nhưng chúng ta có quyền hình dung về tương lai, nơi những dòng suối nhỏ này dần dần biến thành dòng sông hùng vĩ và chảy ra biển lớn.

Xin mượn đoạn chia sẻ của Nguyễn Huy Tâm thay lời kết: “Tôi mong một ngày nào đó, khi bước vào các nhà sách nước ngoài thì những tác giả Việt sẽ xuất hiện rất nhiều. Nếu chúng ta không thể xuất hiện ào ạt, thì từng tác giả, từng quyển sách tìm con đường xuất khẩu cũng là một cách để tạo một cộng đồng bền vững. Sách là văn hoá. Nếu chúng ta tự tin với văn hoá của mình thì tại sao lại không mang ra để giới thiệu cho thế giới?”.

_Bài đăng trên tạp chí Travellive số tháng 06/2024.

Đọc sách, Thực hành Viết trực giác

SÁCH DU LỊCH CŨNG ĐI DU LỊCH

ĐÓNG THUYỀN, RA KHƠI

Lê Ngọc - Viết Trực Giác

Trả lời Hủy