Indigo – Màu chàm thay đổi thế giới

MÀU CHÀM (INDIGO) LÀ MÀU XANH SẪM NẰM GIỮA XANH DƯƠNG VÀ TÍM, LÀ MÀU CỦA GIẤC MƠ MÊNH MANG VÀ NIỀM TIN VỮNG CHẮC. CÂU CHUYỆN PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TRONG MỌI NGÀNH NGHỀ GIỐNG NHƯ HAI DẢI MÀU XANH VÀ TÍM, NẰM CÁCH XA NHAU TRÊN CÙNG MỘT BẢNG MÀU. NGƯỜI MƠ MỘNG SẼ CẢM THẤY BỀN VỮNG LÀ MỘT MỤC ĐÍCH CAO CẢ, CÓ THỂ TRỞ THÀNH LÝ TƯỞNG ĐỂ THEO ĐUỔI. NGƯỜI THỰC TẾ SẼ CẢM THẤY BỀN VỮNG LÀ MỘT THỨ GÌ ĐÓ KHÓ ĐẠT ĐƯỢC. THẬT MAY, HAI DẢI MÀU ĐÓ CÓ THỂ QUYỆN VÀO NHAU NHỜ NGƯỜI ĐỨNG GIỮA – NUÔI GIẤC MỘNG BỀN VỮNG BẰNG ĐÔI TAY VÀ KHỐI ÓC, NGƯỜI NHUỘM CHÀM.

Chạm vào chàm, chạm vào giấc mơ 

Nhiều năm về trước, trong một chuyến rong ruổi dài ngày khắp Lào Cai, tôi gặp lại Phương – một người quen, khi đó đang sống trong ngôi nhà nhỏ ở bản Cát Cát, Sapa cùng những người bạn H’mong. Ngôi nhà đơn sơ vách đất, điều kiện sinh hoạt từ phòng ngủ, gian bếp đến chỗ vệ sinh đều có phần hạn chế. Tôi tự hỏi điều gì khiến một cô gái Sài Thành cảm thấy gắn bó với miền núi trăm bề thiếu thốn này. 

Hỏi ra mới biết, Phương bén duyên với Sapa nhờ chuyến đi tình nguyện dạy tiếng Anh cho trẻ em vùng cao. Cô nàng vốn yêu thích thời trang, nhưng cách đây 10-12 năm, hai chữ “thời trang” vẫn luôn gắn với những hình ảnh phù phiếm. Kiểu váy áo dáng rộng đơn giản bằng chất liệu vải thô chưa được nhiều người ưa chuộng. Cô bạn tôi luôn cảm thấy lạc lõng, nên vừa tốt nghiệp Đại học ngành Ngôn ngữ Anh liền khăn gói lên đường, đi tìm một thế giới thuộc về mình. 

Cho đến một ngày nọ, được cô bé học trò người H’mong dẫn về nhà em chơi và nhìn thấy thùng chàm, trái tim Phương bừng lên một tia sáng. Lúc hai cô trò đang chơi đùa vui vẻ, cô bé học trò bảo Phương đợi một lúc vì đến giờ em phải nhuộm khăn cho bà. Tò mò, Phương theo chân cô bé đến khoảnh sân nơi có thùng chàm đang nằm yên bình giữa núi rừng. Ở xứ này, từ trẻ con đến người lớn, chẳng ai không biết nhuộm chàm vì đối với người H’mong, đây là việc bình thường như nhặt rau, quét nhà, thổi cơm. Những bộ quần áo nhuộm màu xanh sẫm từ lá cây chàm từ lâu đã trở thành một nét văn hoá của dân tộc H’mong. Vào dịp năm mới, mỗi người nhất định phải có một bộ quần áo mới, do đó, từ trong năm họ phải trồng cây chàm, thu hoạch, làm cao chàm và nuôi thùng chàm lên men trong một chiếc thùng lớn để nhuộm quần áo.

 

Phương chia sẻ cô vẫn nhớ cảm giác lần đầu tiên nhìn thấy động tác chậm rãi của em học trò nhỏ vắt tấm vải dài qua một thanh gỗ cách miệng thùng chàm chừng 15 cm, xoay đều tay cho tấm vải được nhúng đều vào trong thứ nước màu xanh sẫm đầy mê hoặc. “Em chưa từng thấy hành động nào chậm mà đẹp đến thế. Em thích cái nhịp chậm đấy và nghĩ việc này dành cho em!”. Lần đầu tiên, cô bạn tôi chạm vào chàm như thể chạm vào một giấc mơ. Từ đó, Phương bắt đầu học cách nhuộm chàm từ người H’mong. Sau này, khi Phương về Sài Gòn, giấc mơ màu chàm vẫn đuổi theo cô. Kết hợp với sở thích thời trang, Phương tự làm các sản phẩm nhuộm chàm, đa dạng từ quần áo, túi xách, vỏ chăn, vỏ gối… tạo nên Saigon Indigo. Khách của Saigon Indigo đến từ khắp nơi trên thế giới. Có vị khách phương Tây không chỉ mua sản phẩm mà còn tử tế gửi lời động viên đến cô gái nhỏ, mong Phương sẽ không bao giờ từ bỏ. 

Hiện nay, tại Việt Nam, người có cùng niềm đam mê với Phương rất hiếm. Kể cả các dân tộc có truyền thống nhuộm chàm như H’mong, Dao, có không ít người dần loại bỏ nét văn hoá này ra khỏi đời sống vì việc nhuộm chàm nhiều công đoạn vất vả. Xem chừng, muốn giữ mãi giấc mơ màu chàm này phải cậy vào những người ôm ấp một tình yêu mãnh liệt như Phương. 

Nghệ nhân Kenji Tanaka 

Thông qua Phương, tôi biết đến nghệ nhân Kenji Tanaka người Nhật Bản. Ban đầu làm nhà thiết kế đồ họa ở Tokyo, nhưng sau khi khám phá ra nghề nhuộm chàm, ông từ bỏ mọi thứ và chuyển đến chân núi Yatsugatake. Tôi nhận ra nét tương đồng giữa những người bị màu chàm mê hoặc. Họ như tìm thấy sự kết nối sâu thẳm từ sâu trong bộ gene của mình để sẵn sàng dấn thân vào môn nghệ thuật đòi hỏi rất nhiều kiên nhẫn và tỉ mỉ chắt lọc suốt chiều dài cuộc đời. Tanaka đã cống hiến hết mình cho màu chàm trong 40 năm và để lại cho hậu thế những tác phẩm nhuộm chàm đầy sáng tạo. Vừa qua, từ ngày 8 đến 13/03/2024, triển lãm “Soul Travel Exhibition” đã diễn ra tại bảo tàng O, Osaka để tưởng niệm người nghệ sỹ tài hoa Tanaka, thu hút hơn 800 người tham dự từ khắp mọi nơi. 

Theo tài liệu, màu chàm là loại thuốc nhuộm lâu đời nhất của loài người. Người ta cho rằng nó đã được sử dụng sớm nhất là vào năm 2500 trước Công nguyên ở nhiều nơi trên thế giới, bao gồm Châu Phi, Ấn Độ và Trung Quốc. Nó được du nhập vào Nhật Bản từ Trung Quốc trong thời Asuka (cuối thế kỷ thứ 6 đến năm 710 sau Công nguyên) như một loại thuốc thảo dược giải độc và hạ sốt. Tại Nhật Bản, vào thời Kamakura (1185-1333), các samurai bắt đầu ưa chuộng màu chàm đen là màu của chiến thắng vì nó tượng trưng cho chiến thắng trong trận chiến. Sau đó, vào thời Edo (1603-1868), cotton trở thành chất liệu chủ đạo và màu chàm được sử dụng rộng rãi làm thuốc nhuộm để tạo màu cho quần áo hàng ngày.

Tuy nhiên, với việc phát minh ra thuốc nhuộm chàm tổng hợp ở Đức vào thế kỷ 19, cộng thêm việc các nhà sản xuất nguyên liệu thô và các nhà nhuộm chàm đang già đi, nghề nhuộm chàm truyền thống bắt đầu suy giảm. Hiện nay, chỉ có khoảng 30 công ty ở Nhật Bản sử dụng phương pháp nhuộm chàm truyền thống như của ông Tanaka. Tokushima là vùng đất canh tác cây chàm nổi tiếng nhất Nhật Bản. Vào năm 2015, Buaisou được thành lập trên vùng đất này với phương châm “từ trang trại đến tủ quần áo”, tất cả công đoạn đều được thực hiện tại trang trạng: từ việc trồng cây chàm, lên men chàm, nhuộm, thiết kế, cho đến sản xuất thành phẩm. Năm 2018, Buaisou đã có thể thực hiện được ước mơ làm ra những chiếc quần jean nhuộm chàm. Trong tương lai, hứa hẹn sẽ còn có nhiều sản phẩm nhuộm chàm mang tính ứng dụng cao cho đời sống hiện đại. Còn có các buổi triển lãm và khoá học được tổ chức thường xuyên nhằm bảo tồn và phát triển nghề nhuộm chàm truyền thống. Chẳng phải, thế giới màu chàm của Tanaka được dệt nên một cách trang trọng, với mong muốn chân thành truyền lại điều này cho thế hệ sau đó sao?! Giờ đây,  ở một chân trời xa xôi, ông Tanaka đang mỉm cười. 

Tác phẩm “Okkochi Shibori” được ông Tanaka thực hiện vào tháng 8 năm ngoái. Tác phẩm này đã được nhuộm 6 lần theo cấp độ, 4 lần cho mỗi tác phẩm, tổng cộng là 96 lần, tạo nên một vẻ đẹpkhiến người chiêm ngưỡng phải “nổi da gà” như được du hành qua những tầng không gian và thời gian. Mỗi tác phẩm không chỉ gây ấn tượng bởi kỹ thuật nhuộm mà còn bằng những tầng ý nghĩa ẩn sâu dưới hình ảnh giản dị. Ông thường sử dụng các hình ảnh đơn thuần như mặt trăng, mặt trời, hình tròn, hình vuông, hình tam giác… đặt trong bố cục chặt chẽ nhưng tự do, tạo ra cảm thức vừa thực vừa siêu thực. Tác phẩm “Hoa Sen” mang ý nghĩa dù rễ có ở trong bùn, hoa đẹp vẫn nở trên mặt nước. Đối với nghệ nhân Tanaka, hoa sen có ý nghĩa là “đất”. Ông chọn chọn hoa sen khi liên tưởng đến cây chàm trong lời thầy dạy: “Cây chàm tự nhiên cũng đẹp khi tàn”. 

Bản đồ thế giới indigo 

Phương cho tôi xem quyển sách “Indigo – the colour that changed the world” (cái tựa mà tôi vay mượn để đặt tiêu đề cho bài viết này). Theo nghiên cứu của tác giả Thames & Hudson, có hàng trăm loại cây có thể dùng làm thuốc nhuộm cho ra màu xanh: Woad thích nghi với khí hậu ôn hòa, trong khi cây Indigofera thích nghi tốt nhất ở vùng nhiệt đới, chi Indigofera là loài cây chàm được tìm thấy ở Châu Phi, Ấn Độ, Đông Nam Á và Trung Mỹ. Có nhiều thuật ngữ chỉ màu chàm – indigotin, indican, añil, nila, xiquilite, gara, landian. Và có nhiều kỹ thuật tạo hoa văn trong quá trình nhuộm. Một trong số đó là shibori – kỹ thuật tạo hoa văn bằng cách may các nếp vải lại với nhau trước khi nhuộm. Một người thợ nhuộm thiếu kinh nghiệm có thể không đọc được thiết kế được tạo ra khi họ buộc vải một cách chính xác, vì vậy một phần thú vị là yếu tố bất ngờ. 

Phương pháp nhuộm chàm cô bạn tôi học từ những người H’mong tại Sapa giống với cách mà những người dân tộc miền núi ở các nước châu Á khác. Sắc tố chàm cần được chuyển từ không màu thành có màu và không tan trong nước thành tan trong nước nhờ sự lên men trong môi trường kiềm. Quá trình lên men tạo ra nhiều enzyme từ nhiều loại vi sinh giúp xúc tác nhanh chóng chuyển dạng phân tử chàm không màu thành phân tử chàm màu chàm như mong muốn. Sau khi lọc những thành phần tạp chất trong dung dịch và ổn định độ pH, vải, quần áo được ngâm trong dịch nhuộm, phân tử màu bám tạm thời lên bề mặt vải và kết tủa bám tốt hơn ngay khi tiếp xúc với oxy từ không khí. Màu chàm đậm hay nhạt trên vải phụ thuộc vào số lần nhuộm. Muốn có màu xanh đen ánh tím tuyệt đẹp thì các chị người Mông phải nhuộm tấm vải vài chục lần. Với cách làm này, người nhuộm chàm phải dựa vào kinh nghiệm. Mỗi thợ nhuộm có công thức riêng của mình, một số thêm vôi, một ít natri cacbonat, rượu gạo, rượu sake, mật đường hoặc tinh bột.

Rất nhiều nơi khác trên thế giới đã nghiên cứu và ứng dụng những phương pháp khác. Tại các thuộc địa cũ của Pháp, sắc tố xanh thu được từ quá trình lên men chàm sẽ được nén thành hình vuông hoặc khối, hoặc chuyển thành bột, nhẹ, dễ bảo quản và dễ vận chuyển. Một số nhóm thiểu số ở miền nam Trung Quốc sử dụng quy trình chiết xuất tương tự, nhưng thay vì làm khô chất màu, họ thích giữ nó ở trạng thái ẩm ướt bằng cách bảo quản trong xô hoặc lọ kín. Ở Nhật Bản, lá cây chàm được nghiền nhỏ rồi lên men, tạo ra một chất nhẹ, khô, để được lâu gọi là sukumo, được đựng trong những kiện lớn. Chính những người nghiên cứu và viết ra quyển sách dày cộm kiến thức về thế giới indigo đã phải đặt ra câu hỏi: “Ai có thể đoán được rằng ẩn giấu trong những thớ thịt của một số chiếc lá màu xanh lá cây là màu xanh lam sâu sắc nhất và bí ẩn nhất? Làm thế nào mà một thợ nhuộm Trung Quốc, một thợ dệt Mexico và một phụ nữ thợ nhuộm ở Mali – cách nhau hàng nghìn dặm – mỗi người lại khám phá ra công thức chiết xuất chất màu từ cây thuốc nhuộm ở địa phương của họ và thành công trong việc cố định màu sắc trong các sợi vải?”. Thật kỳ diệu đúng không?

Năm 2015, tôi có dịp ghé thăm Chiang Mai, Thái Lan và được một người bản địa đưa đến các làng thủ công địa phương, rất ấn tượng với cách tổ chức bài bản của họ, giúp những người thợ thủ công lành nghề có thể sống tốt nhờ du lịch. Vài năm sau quay lại, tôi tìm thấy một gian hàng bán các sản phẩm nhuộm chàm thủ công trong chợ Cha Tu Chak. Người bán hàng cho tôi biết họ duy trì sản xuất được là nhờ các sản phẩm thủ công được định giá cao. Khách du lịch đến Thái Lan nườm nượp và sẵn sàng chi trả một món tiền xứng đáng để sở hữu một sản phẩm thủ công chất lượng tốt. 

Gần đây nhất, tôi biết đến SlowStich Studio (Thái Lan) – sáng lập bởi hai người trẻ Kanchalee “Ann” NgamdamronkSergey Tishkin sau lần đầu chạm mặt ở Nhật Bản, nơi cả hai đều hoàn thành một khóa học nghệ thuật đặc biệt về vải nhuộm tay. Họ tạo ra môi trường việc làm với những đãi ngộ tốt dành cho những người thợ thủ công địa phương. Nhờ đó, tất cả mọi người có thể dồn hết tâm huyết, cùng nhau sáng tạo nên đa dạng các sản phẩm, cung ứng cho thị trường trong và ngoài nước. Ở phía bên kia địa cầu, Aya Fiber Studio – một xưởng nhuộm được đầu tư nghiêm túc với đầy đủ trang thiết bị, nơi Suzanne Connors lập ra cách đây 13 năm với mục đích giáo dục người dân địa phương và khách du lịch về nghề thủ công truyền thống của Nhật Bản và các thể loại nghệ thuật bằng sợi khác thông qua các lớp dạy trực tiếp hoặc qua các lớp dạy từ xa với các nghệ sỹ nhuộm. 

Thế giới của sự bền vững 

Màu chàm có thể thay đổi thế giới không? Có. Màu chàm đã thay đổi thế giới chúng ta đang sống bằng cách kiến tạo nên một thế giới với sự gắn kết bền vững mà khi chỉ nhìn thấy màu xanh dương sậm ánh lên ở một góc địa cầu, người say mê nghệ thuật nhuộm chàm sẽ biết nơi mình thuộc về. Còn rất nhiều nhiều nữa những chấm màu xanh dương trên bản đồ indigo thế giới. Suy cho cùng, bền vững là cuộc hành trình tìm kiếm những giá trị nguyên bản, gìn giữ và phát huy để những giá trị đó không bị lung lay, mai một. Thế giới indigo mà tôi nhìn ngắm qua đôi mắt cô bạn nhỏ nhắn là một thế giới nơi tất cả mọi người và mọi vật có thể cùng bay lên. Những người theo đuổi môn nghệ thuật nhuộm chàm đều là những kẻ mộng mơ, chọn sống một cuộc đời chậm rãi và lãng mạn, rất khác với số đông chúng ta, nhưng cội nguồn giấc mơ của họ lại là cây chàm sinh ra từ mặt đất. Để bay lên, những đôi bàn tay phải được “nhúng” vào hiện thực. Muốn phát triển bền vững, đâu thể tách rời khỏi cội nguồn, văn hoá. 

Bài: Lê Ngọc | Tạp chí Travellive số tháng 04/2024 

Ảnh: Saigon Indigo, Slowstich Studio, Buaisou, Kenji Tanaka

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *