Buổi chuyện trò giữa tôi và Tiến sỹ Tâm lý Nguyễn Đức Nhật bắt đầu từ một câu hỏi mang tính triết học: “Ý nghĩa cuộc đời là gì?”. Trên hành trình trở thành người mang đến sự giúp đỡ về mặt tinh thần cho những người rơi vào khủng hoảng tâm lý khi mải miết kiếm tìm lý do để sống, anh đúc kết một lẽ giản đơn: Để sống một cuộc đời ý nghĩa, hãy xây dựng, thay vì đi tìm hạnh phúc.
Quyển sách “Đi tìm lẽ sống” của Viktor Frankl kể về quãng thời gian trong trại tập trung và trại hủy diệt của Đức quốc xã. Qua đó, có thể thấy, trong điều kiện khắc nghiệt đứng giữa lằn ranh sinh tử, nhiệm vụ lớn lao nhất lúc bấy giờ chính là tìm ra ý nghĩa cuộc đời, xem đó như nguồn sức mạnh để tồn tại. Theo anh, ý nghĩa cuộc đời là gì?
Đây là một câu hỏi mà tôi tin chắc rằng có rất nhiều người tự đặt ra cho mình, đặc biệt là sau khi họ trải qua những biến cố lớn như suy giảm về sức khoẻ và tài chính, mất người thân, lung lay về giá trị bản thân. Chủ nghĩa tiêu dùng khiến cho con người ảo tưởng rằng có thể có được mọi thứ một cách dễ dàng, kể cả hạnh phúc. Một ví dụ thế này, khi mặc chiếc áo này mà không cảm thấy vui vẻ, bạn có thể tìm mua chiếc áo khác. Bạn tìm kiếm những giá trị bên ngoài và cho rằng mình có thể kiểm soát được mọi thứ, cảm thấy an tâm cho đến khi chúng bị tước đi. Bạn quên mất rằng có những thứ nằm ngoài sự kiểm soát và chưa từng học cách linh hoạt để đón nhận. Nhưng, sự kiện mới xảy đến chỉ như một giọt nước tràn ly. Nếu một người vì sự kiện đó mà trở nên trầm buồn, u uất, tức là bên trong họ đã có nền móng của sự bất ổn mà có thể trước đây bản thân không thể nhận diện hoặc nhận diện được nhưng lại né tránh không giải quyết triệt để. Vấn đề sức khỏe tinh thần là sự tổng hòa của lối sống, lối suy nghĩ, của môi trường gia đình và xã hội. Do đó, để sống một cuộc đời ý nghĩa, hãy xây dựng, thay vì đi tìm hạnh phúc.
Vậy định nghĩa của riêng anh về hạnh phúc là gì?
Tháp nhu cầu Maslow chỉ ra rằng nhu cầu của con người sẽ luôn gia tăng từ bậc thấp nhất là nhu cầu về thể lý, vật chất, kế đến là nhu cầu được kết nối, nhu cầu được tôn trọng và cuối cùng là như cầu được sống mới mục tiêu của bản thân. Trong kết luận của Seligman khi nghiên cứu “Khoa học về hạnh phúc”, hạnh phúc có thể đạt được đến các mức độ khác nhau, bao gồm: “Cuộc sống đủ đầy” – trân trọng những điều cơ bản như nhu cầu cơ thể, tình bạn, thiên nhiên, “Cuộc sống toàn vẹn” – khám phá ra những phẩm chất và năng lực của bản thân và sử dụng chúng để cải thiện cuộc sống, “Cuộc đời ý nghĩa” – ý thức được sâu sắc về một sứ mệnh lớn lao hơn bản thân mình, sẵn sàng dâng hiến tài năng và thời gian để đeo đuổi. Tôi đồng tình với các nghiên cứu trên ở nhiều phương diện. Nhưng không có nghĩa là khi chưa đáp ứng được nhu cầu cơ bản, con người ta không có những câu hỏi về ý nghĩa, về mục đích sống. Ví dụ như thời chiến tranh, dù điều kiện sống khó khăn, rất nhiều người sẵn sàng tham gia chiến đấu thậm chí hy sinh cả mạng sống của họ, hoặc trên thế giới có những nghệ sỹ nghèo nhưng vẫn theo đuổi ước mơ. Do đó, cốt lõi của hạnh phúc là làm việc gì đấy mà mình thấy xứng đáng.
Cụ thể, khi xây dựng hạnh phúc, chúng ta cần xây dựng điều gì?
Có một câu được nhắc rất nhiều trong sách self help: “Hãy sống với đam mê!”. Đây là ảnh hưởng từ nền công nghiệp và hệ thống tư bản, nhấn mạnh chuyện bạn phải cống hiến; bạn làm đúng việc thì không bao giờ thấy mệt. Nó đặt cho chúng ta một cái giả định hạnh phúc là một thứ gì đó ở tương lai: chỉ cần tôi tìm được điều mình đam mê, tôi sẽ hạnh phúc. Tương tự như việc phần lớn chúng ta bị cuốn vào những hình dung về ngôn tình rằng chỉ cần tìm được tình yêu, mình sẽ hạnh phúc cả đời.
Bước đầu của việc xây dựng chính là hiểu về bản thân, hiểu về giá trị mình coi trọng để cân nhắc đâu là lựa chọn phù hợp. Thứ hai, phải cho mình thời gian dấn thân và xây dựng ý nghĩa xoay quanh việc mình làm. Tức là, chúng ta cần thông qua trải nghiệm để đi đến kết luận việc đó có tác động như thế nào với chính mình và xung quanh. Ngoài ra, chúng ta cũng đừng quên điều cốt lõi là mình muốn trở thành người như thế nào, điều gì mới thực sự khiến cho mình cảm thấy có giá trị, được là mình, sẵn sàng bỏ công bỏ sức vì nó mà phát triển. Chúng ta cũng cần bớt lý tưởng hoá những kỳ vọng để tránh theo đuổi những mục tiêu rất khó thực hiện được.
Mỗi người phải tự trả lời, tự xây dựng. Nhưng đôi khi, chúng ta lại bị ảnh hưởng bởi xung quanh ảnh hưởng bởi văn hóa bảo vệ môi trường, truyền thông hạnh phúc phải là như thế này thế này nên lại cũng đo lường cái hạnh phúc của mình và cái giá trị của mình thông qua cái nhìn của xã hội hơn là xây dựng cho mình một cái đình riêng thế nào hạnh phúc ý nghĩa đối với mình.
Vậy thì mọi người phải tập trung vào bản thân, xây dựng hệ thống niềm tin của riêng mình cho vững chắc để không bị lung lay bởi tác nhân bên ngoài phải không?
Nếu một người chỉ tập trung vào giá trị của bản thân, không quan tâm tới xung quanh xem hành động của mình nó có thể ảnh hưởng ra sao với người khác; hoặc là, đôi khi, lý tưởng hóa bản thân quá nên không biết là thực sự xã hội đang cần cái gì, thì rõ là người đó mang tính ái kỷ. Ngược lại, nếu một người bị dẫn dắt bởi những mong chờ của xã hội, quên mất đâu là tiếng nói riêng của mình thì người đó sẽ mãi mãi không hài lòng, thất vọng về bản thân; thậm chí, cảm thấy là quá muộn để thay đổi bởi vì đã quen với việc xây dựng một hình ảnh dựa trên mong hờ của xã hội và sợ phá bỏ đi, tạo dựng một con người mới. Do đó, tôi nghĩ, tốt nhất là phải có sự hài hoà – hiểu mình, định hình con người của mình, có những lựa chọn riêng sau khi mình cân nhắc về những yếu tố xung quanh.
Nhưng đa phần con người phải trải qua rồi mới rút ra được những bài học, từ đó mới biết mình cần xây dựng những gì. Bản thân anh có từng phải… đi tìm, thậm chí lạc lối trước khi học được cách xây dựng hạnh phúc không?
Quay ngược thời gian về thời điểm cách đây vài năm, trước khi quyết định từ bỏ công việc đang trên đà phát triển tốt trong mảng doanh nghiệp để trở lại làm sinh viên, học từ đầu chuyên ngành Tâm lý học, cũng như bao người, tôi từng rơi vào “khủng hoảng hiện sinh” – không ngừng chất vấn về giá trị bản thân, về những điều mình thực sự cảm thấy có ý nghĩa. Trong khi bạn bè đồng trang lứa bước sang ngưỡng 30 đã ổn định sự nghiệp, lập gia đình, có tài sản tích lũy,… tôi lại rẽ hướng. Lúc đó, tôi chỉ biết mình muốn giúp đỡ nhiều người và trở thành nhà trị liệu có thể thực hiện mong muốn đó nên tôi chọn đối diện với áp lực học hành, thi cử ở nơi đất khách quê người. Dần dần, khi đã có những bước tiến nhất định trong sự nghiệp mới, khoảng cách giữa con-người-tôi-mong-trở-thành với con-người-tôi-thực-sự-là càng ngày càng xích lại gần nhau. Dấn thân và xây dựng ý nghĩa quanh việc mình làm chính là từng bước tôi xây dựng hạnh phúc.
Trong giai đoạn phải vượt qua những vấn đề khó khăn về mặt tâm lý đó, anh đã vượt qua như thế nào?
Ở trường tôi theo học, mỗi sinh viên đều được một Chuyên gia tâm lý chăm sóc sức khỏe tinh thần. Tôi có một nguồn hỗ trợ rất tuyệt vời. Ngoài ra, có lẽ phải hỏi vợ tôi đã giúp tôi vượt qua như thế nào mới đúng. Vợ tôi (khi đó còn là người yêu) đã động viên tôi rất nhiều suốt thời gian yêu xa. Khi ai đó nói ra vấn đề của họ, sự hỗ trợ về mặt tinh thần từ một người thân không nhất thiết là phải là những hành động lớn lao hay phải cho ra kết quả gì cụ thể. Đôi khi, chỉ cần sự hiện diện để người kia biết rằng họ không một mình mà luôn có người ủng hộ.
Hướng tiếp cận của anh như thế nào trong quá trình trị liệu giúp khơi gợi nguồn lực của thân chủ nhằm đạt được một cuộc sống lành mạnh?
Có nhiều liệu pháp trị liệu khác nhau. Một số liệu pháp phổ biến có thể kể đến như là Liệu pháp phân tâm học – đào sâu vào quá khứ để tìm hiểu các cảm xúc bị kìm nén và đánh giá mức độ ảnh hưởng lên hiện tại; Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) – xác định các suy nghĩ và hành vi tiêu cực bằng những suy nghĩ và hành vi tích cực; Liệu pháp gia đình – quan sát toàn bộ ảnh hưởng hoặc tương tác của bối cảnh gia đình, văn hóa và xã hội của một cá nhân.
Các liệu pháp này không có đúng và sai. Tôi theo hướng chiết trung, tổng hoà nhiều liệu pháp khác nhau, cân nhắc từng liệu pháp sẽ phù hợp với bản thân và thân chủ như thế nào. Ví dụ, mình có thể tìm hiểu về quá khứ để hiểu ý nghĩa của những trải nghiệm đó là gì và biết sử dụng trải nghiệm đó để bước tiếp như thế nào. Một sự kiện chỉ là một sự kiện. Sự kiện đó gây đau khổ hay không là cách chúng ta giải nghĩa. Do đó, không phải lúc nào cũng cần chữa lành quá khứ. Việc mình gán ý nghĩa cho câu chuyện đời mình như thế nào sẽ quyết định việc mình sống tiếp cuộc đời như thế nào.
Ngoài ra, những vấn đề của con người có thể liên quan đến các 3 yếu tố sau: thứ nhất là yếu tố sinh học – cần xem xét các bệnh lý có phải do di truyền hay không, thứ hai là yếu tố về môi trường – những tác động từ gia đình và xã hội, và thứ ba là yếu tố tâm lý – lựa chọn cá nhân của chính người đó. Nếu chỉ dựa trên một yếu tố, tập trung hỗ trợ một khía cạnh, có thể sẽ bỏ sót khía cạnh khác mà có thể thân chủ cần sự giúp đỡ nhiều hơn.
Khi nào một người cần tìm sự giúp đỡ từ nhà trị liệu và làm sao để biết bản thân phù hợp với nhà trị liệu nào?
Khi việc tự xoay sở với các khó khăn trước một vấn đề nào đó trở nên quá sức chịu đựng của bạn. Khi bạn có các phản ứng mạnh – chẳng hạn như mất ngủ, sống dậy những ký ức cũ, suy nghĩ dồn dập, hay tình trạng trầm uất, trị liệu tâm lý có thể giúp bạn hiểu những phản ứng này và cải thiện chúng. Còn việc tìm đến nhà trị liệu phù hợp cũng giống như khi bạn ốm và tìm đến bác sỹ, có những khía cạnh cần xem xét như chứng chỉ hành nghề, mức độ uy tín, giới tính mà mình cảm thấy thoải mái để mở lòng, chuyên môn của nhà trị liệu đối với vấn đề mình đang đối mặt.
Cám ơn anh về cuộc trò chuyện!
_Bài đăng trên tạp chí Đẹp số 292, chuyên đề “Leave a light on”.
Tiến sĩ Nguyễn Đức Nhật là đồng sáng lập, giám đốc chiến lược, giám sát lâm sàng, và nhà trị liệu cấp cao tại Touching Soul Center – một trung tâm trị liệu tâm lý uy tín tại TP.HCM. Anh tốt nghiệp thạc sĩ Tham Vấn Lâm Sàng tại ĐH John Carroll và tiến sĩ Đào tạo và Giám Sát Tham Vấn tại ĐH Cincinnati. Thế mạnh của anh là kết hợp các liệu pháp thực chứng dưới góc nhìn hiện sinh, tỉnh thức và trắc ẩn tự thân vào điều trị tâm lý, với mục tiêu khơi gợi nguồn lực của thân chủ nhằm đạt được một cuộc sống lành mạnh và có ý nghĩa.
Về chuyên đề “Leave a light on”:
“Nếu bạn nhìn về phía xa kia, sẽ thấy một ngôi nhà nằm trên đỉnh đồi
Như ngọn hải đăng dẫn lối cho bạn đến nơi cần đến
Yên bình đón nhận lòng khoan dung
Bởi tất cả chúng ta ai chẳng từng mắc sai lầm
Nếu bạn lạc lối,
Ổn thôi, tôi sẽ để ánh đèn luôn rọi sáng”
Tom Walker viết bài hát “Leave a light on” tặng cho một người bạn của ông trong giai đoạn khủng hoảng về mặt tâm lý, phải nhờ đến rượu để giải tỏa những cảm xúc tiêu cực. Ông còn muốn khích lệ gia đình và bạn bè của mình nói ra những vấn đề bản thân họ đang đối mặt. Từng câu hát vang lên như một lời ủi an dành cho những ai đang cảm thấy chán nản thất vọng, không nhìn rõ con đường phía trước, đặt câu hỏi về giá trị bản thân và ý nghĩa cuộc đời.
Bạn có đồng ý rằng đời người không tránh khỏi những lúc tăm tối cần được thắp lên ánh sáng?
Có khi, ta có thể tự làm “nguồn sáng của chính mình”, xây dựng nội lực vững chãi qua các hoạt động cân bằng thân – tâm – trí. Có khi, ta sẽ cần tìm đến sự giúp đỡ từ bạn bè, người thân, nhà khai vấn, nhà trị liệu tâm lý như hướng về ánh sáng của một ngọn hải đăng. Có khi, ta lại trở thành “ánh sáng dẫn lối” cho người khác.
Hãy cùng lắng nghe những ca từ đẹp đẽ, và hãy tin rằng, dù trong những lúc tuyệt vọng nhất, sẽ có “một ngôi nhà nằm trên đỉnh đồi” với “ánh đèn luôn rọi sáng” cho con đường ta đi.
